Αρχική › Podcast › Το σπανάκι και η υποδιαστολή
Το σπανάκι και η υποδιαστολή

Το κείμενο του επεισοδίου
Ένα κουτί κονσέρβας ανοίγει με μια μπουνιά. Ένας μονόφθαλμος ναυτικός καταπίνει το περιεχόμενο με μια ρουφηξιά. Οι δικέφαλοί του φουσκώνουν σαν μπαλόνια. Ξέρετε τον Ποπάι. Και σίγουρα ξέρετε τη φράση που τον συνοδεύει, και την έχουν ακούσει γενιές παιδιών: «Φάε το σπανάκι σου, είναι γεμάτο σίδηρο.»
Ο θρύλος της υποδιαστολής
Υπάρχει μάλιστα και μια επιστημονική εξήγηση, που ίσως σας έχουν διηγηθεί. Τον 19ο αιώνα, ένας Γερμανός χημικός, ο Έμιλ φον Βολφ, λέγεται ότι μέτρησε τον σίδηρο του σπανακιού. Και καθώς αντέγραφε το αποτέλεσμά του, μια υποδιαστολή φέρεται να μετακινήθηκε. Τα τρία κόμμα πέντε χιλιοστόγραμμα έγιναν τριάντα πέντε. Δέκα φορές παραπάνω. Το σπανάκι γίνεται πρωταθλητής, ο Ποπάι το υιοθετεί και όλος ο κόσμος το πιστεύει.
Είναι μια τέλεια ιστορία. Έχει τα πάντα: έναν επιστήμονα, ένα μικροσκοπικό λάθος, τεράστιες συνέπειες. Δημοσιεύτηκε το 1981 σε ένα μεγάλο βρετανικό ιατρικό περιοδικό, και στη συνέχεια επαναλήφθηκε σε εγχειρίδια, διαλέξεις, κουίζ. Χρησιμεύει μάλιστα ως παράδειγμα, στα μαθήματα μεθοδολογίας, για να δείξει πόσο σημαντικό είναι να ελέγχουμε τις πηγές μας.
Η έρευνα του 2010
Και αυτό ακριβώς έκανε, το 2010, ένας Βρετανός εγκληματολόγος, ο Μάικ Σάτον. Ακολούθησε το ίχνος, έγγραφο προς έγγραφο. Και δεν βρήκε καμία υποδιαστολή. Κανένα ίχνος αυτού του λάθους αντιγραφής. Ακόμη και τον περίφημο έλεγχο της δεκαετίας του 1930, που υποτίθεται ότι αποκάλυψε το σφάλμα, δεν κατάφερε ποτέ να τον βρει.

Οι πρώτες μετρήσεις ήταν πράγματι λανθασμένες. Για άλλους όμως λόγους, πιο συνηθισμένους. Δείγματα πιθανότατα μολυσμένα από τον σίδηρο του εργαστηριακού εξοπλισμού. Και κυρίως, μια σύγχυση ανάμεσα σε φρέσκο και αποξηραμένο σπανάκι. Αφαιρέστε το νερό από ένα φύλλο, και ο σίδηρος που απομένει φαίνεται αναγκαστικά πολύ πιο συμπυκνωμένος. Τα λάθη αυτά είχαν άλλωστε διορθωθεί ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, πολύ πριν γεννηθεί ο Ποπάι.
Και ο Ποπάι, ακριβώς; Σε μια ταινία κόμικς του 1932, ο δημιουργός του, ο Έλζι Σέγκαρ, τον βάζει να εξηγεί γιατί τρώει σπανάκι. Όχι για τον σίδηρο. Για τη βιταμίνη Α. Μια επιπλέον ειρωνεία: το σπανάκι δεν περιέχει βιταμίνη Α με την αυστηρή έννοια, αλλά βήτα-καροτίνη, την οποία ο οργανισμός μετατρέπει σε βιταμίνη Α.
Αποτέλεσμα: η ιστορία της υποδιαστολής είναι ένας θρύλος πάνω σε έναν θρύλο. Ένας μύθος που προοριζόταν να αποδομήσει έναν μύθο, και που ο ίδιος δεν είχε ποτέ ελεγχθεί. Δεν θα μπορούσαμε να ονειρευτούμε ωραιότερο λάθος ετικέτας.
Τι γνωρίζουμε πραγματικά
Τι γνωρίζουμε λοιπόν πραγματικά; Το σπανάκι περιέχει σίδηρο, λίγα χιλιοστόγραμμα ανά εκατό γραμμάρια σύμφωνα με τους πίνακες. Για ένα λαχανικό είναι αξιοπρεπές. Δεν είναι εξαιρετικό. Και κυρίως, δεν είναι όλος ο σίδηρος ίδιος. Ο σίδηρος του κρέατος και του ψαριού, ο λεγόμενος αιμικός σίδηρος, απορροφάται αρκετά καλά. Ο σίδηρος των φυτών, ο μη αιμικός, πολύ λιγότερο. Το σπανάκι προσθέτει ένα ακόμη εμπόδιο: το οξαλικό οξύ, που επιβραδύνει ακόμη περισσότερο το πέρασμα του σιδήρου.

Υπάρχει μια πολύ απλή λύση. Η βιταμίνη C αυξάνει την απορρόφηση του σιδήρου. Λίγο λεμόνι στο σπανάκι σας, ένα φρούτο για επιδόρπιο: ο φυτικός σίδηρος ωφελείται. Και ο σίδηρος έχει σημασία: συμβάλλει στον φυσιολογικό σχηματισμό των ερυθρών αιμοσφαιρίων και της αιμοσφαιρίνης, και στη φυσιολογική μεταφορά οξυγόνου στον οργανισμό.
Στην Herba Barona, αυτή είναι η απόχρωση που μας αρέσει να υπενθυμίζουμε όταν διαβάζουμε μαζί σας μια ετικέτα: η ποσότητα του σιδήρου έχει σημασία, αλλά η μορφή του και ό,τι τον συνοδεύει έχουν την ίδια σημασία.
Το σπανάκι δεν υπήρξε ποτέ ο πρωταθλητής του σιδήρου. Και η υποδιαστολή πιθανότατα δεν μετακινήθηκε ποτέ. Αυτό το διπλό λάθος μάς αφήνει όμως ένα πολύτιμο μάθημα: ακόμη και μια διάσημη ιστορία αξίζει να ελέγχουμε τις πηγές της. Ειδικά όταν είναι διάσημη.