Η μέρα που η βιταμίνη C παραλίγο να ονομαστεί «ignose»

Το κείμενο του επεισοδίου

Φανταστείτε. Μόλις ανακαλύψατε ένα μόριο που το έχει ανάγκη ολόκληρη η ανθρωπότητα. Πρέπει να του δώσετε όνομα. Σκέφτεστε, για πολλή ώρα. Και προτείνετε, με απόλυτη σοβαρότητα: «ignose». Ακούστε την αληθινή ιστορία της μέρας που η βιταμίνη C παραλίγο να πάρει το πιο ειλικρινές όνομα όλης της χημείας.

Το Κέμπριτζ, ένα όνομα που απορρίφθηκε

Τέλη της δεκαετίας του 1920, στο Κέμπριτζ της Αγγλίας. Ένας Ούγγρος ερευνητής, ο Άλμπερτ Σεντ-Γκιόργκι, μελετά ένα ιλιγγιώδες ερώτημα: πώς καίνε τα κύτταρά μας το καύσιμό τους; Ψάχνοντας τα επινεφρίδια του βοδιού, δύο μικρούς αδένες ακουμπισμένους πάνω στα νεφρά, απομονώνει μια παράξενη ουσία. Κάτι σαν οξύ, ξάδελφο των σακχάρων. Δεν έχει την παραμικρή ιδέα σε τι χρησιμεύει.

Έτσι το αναλαμβάνει με ειλικρίνεια. Την ονομάζει «ignose». Το «ignosco» στα λατινικά σημαίνει «δεν ξέρω», και το «-ose» είναι η κατάληξη των σακχάρων. Ο αρχισυντάκτης του περιοδικού αρνείται. Ο Σεντ-Γκιόργκι επιμένει με το «godnose»: «ο Θεός μόνο το ξέρει». Και πάλι άρνηση. Στο τέλος θα καταλήξουν σε ένα φρόνιμο και γκριζωπό όνομα: εξουρονικό οξύ. Ο ίδιος θα διηγηθεί το ανέκδοτο, με εμφανή απόλαυση.

Μένει όμως ένα πρόβλημα. Από τους αδένες του βοδιού παίρνει κανείς μόνο ψίχουλα αυτής της ουσίας. Είναι αδύνατον να τη μελετήσει σε βάθος. Το 1931 ο Σεντ-Γκιόργκι επιστρέφει στην Ουγγαρία, στο Σέγκεντ, και συνεργάζεται με έναν νεαρό ερευνητή που ήρθε από την Αμερική, τον Τζόζεφ Σβίρμπελι. Μαζί δοκιμάζουν το οξύ τους σε ινδικά χοιρίδια, αυτά τα μικρά ζώα που, όπως κι εμείς, δεν ξέρουν να φτιάχνουν τη δική τους βιταμίνη C.

Το 1932 έρχεται η ετυμηγορία. Το εξουρονικό οξύ είναι ο περίφημος αντισκορβουτικός παράγοντας. Η ουσία που έλειπε από τους ναυτικούς επί αιώνες. Η ίδια η βιταμίνη C. Ένας Αμερικανός χημικός, ο Τσαρλς Γκλεν Κινγκ, διεκδικεί την ίδια ανακάλυψη σχεδόν ταυτόχρονα: η διαμάχη για την πρωτιά θα είναι μακρά και πικρή.

Η πάπρικα του Σέγκεντ

Χρειάζονται όμως πάντα μεγάλες ποσότητες. Και εδώ μπαίνει στη σκηνή η πάπρικα. Το Σέγκεντ είναι η ουγγρική πρωτεύουσα της γλυκιάς πιπεριάς. Λέγεται ότι ένα βράδυ ο Σεντ-Γκιόργκι δεν είχε καμία διάθεση να φάει τις πιπεριές που σερβίρονταν στο δείπνο και τις πήρε μαζί του στο εργαστήριο. Η πιο σοβαρή εκδοχή είναι λιγότερο ρομαντική: είχε εξαντλήσει τα αποθέματά του και δοκίμαζε το ένα φρούτο μετά το άλλο και το ένα λαχανικό μετά το άλλο, χωρίς επιτυχία. Το φθινόπωρο του 1932 δοκιμάζει την πάπρικα.

Τζάκποτ. Η κόκκινη πιπεριά είναι, όπως το διατύπωσε ο ίδιος, ένα πραγματικό ορυχείο βιταμίνης C. Μέσα σε μία εβδομάδα το εργαστήριο παίρνει περίπου ενάμισι κιλό καθαρών κρυστάλλων. Ο Σεντ-Γκιόργκι στέλνει από αυτούς σε συναδέλφους σε όλο τον κόσμο, ανάμεσά τους και τον Άγγλο χημικό Γουόλτερ Χάγουορθ, που αποκρυπτογραφεί τη δομή τους.

Και το όνομα; Το 1933 οι δύο άνδρες προτείνουν «ασκορβικό οξύ». Το «α» το στερητικό και το «σκορβουτικό», από το σκορβούτο. Το οξύ ενάντια στο σκορβούτο. Μετά το «δεν ξέρω» και το «ο Θεός μόνο το ξέρει», να ένα όνομα που επιτέλους λέει κάτι.

Ένα μόριο, δύο Νόμπελ

Το 1937 η Σουηδία βραβεύει τους δύο ερευνητές: ο Σεντ-Γκιόργκι παίρνει το Νόμπελ Ιατρικής, ο Χάγουορθ εκείνο της Χημείας. Το ίδιο φθινόπωρο. Ένα μόριο, δύο Νόμπελ. Ωραία ρεβάνς για μια ουσία που ο ανακαλύπτης της είχε αρχικά βαφτίσει με την άγνοιά του.

Σήμερα τη συναντάτε παντού. Ο οργανισμός σας εξακολουθεί να μην ξέρει να τη φτιάχνει: τη βρίσκει στα φρέσκα φρούτα και λαχανικά. Η βιταμίνη C συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, στη μείωση της κούρασης και αυξάνει την απορρόφηση του σιδήρου. Στην Herba Barona, στο Παρίσι, είναι μία από τις βιταμίνες που ζητούν περισσότερο. Σχεδόν κανείς δεν ξέρει το πρώτο της όνομα.

Την επόμενη λοιπόν φορά που θα διαβάσετε «ασκορβικό οξύ» σε μια ετικέτα, θυμηθείτε. Αν ο αρχισυντάκτης είχε πει ναι, θα διαβάζατε εκεί, με όλα τα γράμματα: «δεν ξέρω».