Αρχική › Podcast › Οι ναυτικοί, το λεμόνι και τα 42 χρόνια καθυστέρησης
Οι ναυτικοί, το λεμόνι και τα 42 χρόνια καθυστέρησης

Το κείμενο του επεισοδίου
Το 1740, μια βρετανική μοίρα αναχωρεί από την Αγγλία για να κάνει τον γύρο του κόσμου. Σχεδόν δύο χιλιάδες άνδρες επί του πλοίου. Όταν ο κομοδόρος Τζορτζ Άνσον επιστρέφει, σχεδόν τέσσερα χρόνια αργότερα, περισσότεροι από τους μισούς ναυτικούς του έχουν πεθάνει. Όχι από τις εχθρικές οβίδες. Η συντριπτική πλειονότητα παρασύρθηκε από ένα κακό που όλοι οι ναυτικοί φοβούνται: το σκορβούτο.
Το σκορβούτο είναι ο εφιάλτης των μακρινών ταξιδιών. Μετά από λίγες εβδομάδες χωρίς φρέσκα φρούτα και λαχανικά, εγκαθίσταται η κούραση. Τα ούλα πρήζονται και αιμορραγούν. Τα δόντια χαλαρώνουν. Παλιές ουλές, κλεισμένες εδώ και χρόνια, ανοίγουν ξανά. Επί αιώνες, αυτό το κακό σπέρνει τον όλεθρο σε όλα τα ναυτικά του κόσμου.
Το πείραμα του Σάλσμπερι
Στις 20 Μαΐου 1747, επί του πλοίου HMS Salisbury, ένας Σκωτσέζος χειρουργός του ναυτικού, ο Τζέιμς Λιντ, επιχειρεί κάτι καινούργιο. Επιλέγει δώδεκα ναυτικούς που πάσχουν από σκορβούτο, όσο το δυνατόν πιο όμοιους μεταξύ τους. Ίδιο κρεβάτι, ίδια βασική τροφή. Και τους μοιράζει σε έξι ζευγάρια, με έξι διαφορετικά φάρμακα.

Ένα ζευγάρι παίρνει μηλίτη. Ένα άλλο, ένα ελιξίριο με βάση το θειικό οξύ. Το τρίτο, ξίδι. Το τέταρτο, θαλασσινό νερό. Το πέμπτο, μια πάστα από μπαχαρικά. Και το τελευταίο, δύο πορτοκάλια και ένα λεμόνι την ημέρα.
Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό. Μετά από μόλις έξι ημέρες, ο ένας από τους δύο που έτρωγαν εσπεριδοειδή κρίνεται ικανός για υπηρεσία. Ο δεύτερος αναρρώνει τόσο καλά που του αναθέτουν να φροντίζει τους άλλους αρρώστους. Και μάλιστα, τα φρούτα τελείωσαν μετά από έξι ημέρες. Είναι ένα από τα πρώτα συγκριτικά πειράματα στην ιστορία της ιατρικής.
Μια απόδειξη που κοιμάται
Το 1753 ο Λιντ δημοσιεύει τη μεγάλη του Πραγματεία για το σκορβούτο. Και τότε; Δεν συμβαίνει σχεδόν τίποτα. Επί δεκαετίες, το ναυτικό συνεχίζει να χάνει ανθρώπους. Πώς μπόρεσε μια τόσο σαφής απόδειξη να κοιμάται τόσο πολύ καιρό;
Αρχικά, ούτε ο ίδιος ο Λιντ είναι σαφής. Στην πραγματεία του, τα εσπεριδοειδή χάνονται ανάμεσα σε άλλες υποθέσεις: ο υγρός αέρας, η κακή πέψη, η έλλειψη άσκησης. Προτείνει επίσης να διατηρείται ο χυμός συμπυκνώνοντάς τον για πολλή ώρα πάνω στη φωτιά. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η βιταμίνη C αντέχει άσχημα στη θερμότητα και στον αέρα.
Έπειτα, ο ανταγωνισμός είναι σκληρός. Άλλα φάρμακα έχουν τους οπαδούς τους: το λάχανο τουρσί, ο μούστος βύνης, το ξίδι. Τα λεμόνια κοστίζουν ακριβά και χαλάνε γρήγορα. Και κυρίως, κανείς δεν ξέρει γιατί πιάνουν. Οι βιταμίνες θα ανακαλυφθούν μόλις έναν αιώνα αργότερα. Χωρίς εξήγηση, μια καλή ιδέα μοιάζει με μια δεισιδαιμονία ανάμεσα σε άλλες.
Σαράντα δύο χρόνια αργότερα
Χρειάζεται ένας πεισματάρης άνδρας: ο Γκίλμπερτ Μπλέιν, γιατρός του στόλου. Πιέζει, επιχειρηματολογεί, επιμένει. Το 1795, έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Λιντ, η Ναυαρχία διατάζει επιτέλους μια καθημερινή μερίδα χυμού λεμονιού στα πλοία της. Σαράντα δύο χρόνια μετά τη δημοσίευση της πραγματείας. Σαράντα οκτώ μετά το πείραμα του Σάλσμπερι. Μέσα σε λίγα χρόνια, το σκορβούτο γίνεται σπάνιο στο Βασιλικό Ναυτικό.
Η ιστορία έχει μάλιστα και έναν ειρωνικό επίλογο. Αργότερα, το ναυτικό αντικαθιστά τα λεμόνια της Μεσογείου με πράσινα λάιμ των Αντιλλών, λιγότερο πλούσια σε βιταμίνη C. Το σκορβούτο επανεμφανίζεται σε ορισμένες αποστολές. Από εκεί προέρχεται το παρατσούκλι των Άγγλων ναυτικών: οι «limeys».

Θα χρειαστεί να περιμένουμε το 1932 για να αναγνωριστεί επιτέλους η βιταμίνη C. Σήμερα γνωρίζουμε ότι συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και στον φυσιολογικό σχηματισμό κολλαγόνου. Στην Herba Barona, στο Παρίσι, τη συναντάμε σε πολλές ετικέτες, πολύ μακριά από τα υγρά αμπάρια του 18ου αιώνα.
Σαράντα δύο χρόνια. Ο χρόνος που χρειάζεται, καμιά φορά, ανάμεσα σε μια απόδειξη και μια συνήθεια. Η ιστορία του λεμονιού δεν είναι αυτή μιας ανακάλυψης. Είναι αυτή μιας αυταπόδεικτης αλήθειας που χρειάστηκε μισός αιώνας για να πιστευτεί.