Strona główna › Podcast › Żeglarze, cytryna i 42 lata spóźnienia
Żeglarze, cytryna i 42 lata spóźnienia
Odcinek po francusku. Pełny tekst można przeczytać poniżej po polsku.

Tekst odcinka
W 1740 roku brytyjska eskadra opuszcza Anglię, by opłynąć świat. Na pokładzie prawie dwa tysiące ludzi. Gdy komandor George Anson wraca, po prawie czterech latach, ponad połowa jego marynarzy nie żyje. Nie od kul wroga. Zdecydowana większość zmarła z powodu dolegliwości, której boją się wszyscy marynarze: szkorbutu.
Szkorbut to koszmar długich rejsów. Po kilku tygodniach bez świeżych owoców i warzyw pojawia się zmęczenie. Dziąsła puchną i krwawią. Zęby się chwieją. Dawne blizny, zagojone od lat, otwierają się na nowo. Przez wieki ta dolegliwość pustoszy wszystkie floty świata.
Eksperyment na pokładzie Salisbury
20 maja 1747 roku na pokładzie okrętu HMS Salisbury szkocki chirurg okrętowy James Lind próbuje czegoś nowego. Wybiera dwunastu marynarzy ze szkorbutem, możliwie podobnych. To samo posłanie, to samo podstawowe wyżywienie. I dzieli ich na sześć par, z sześcioma różnymi środkami.

Jedna para dostaje cydr. Druga, eliksir na bazie kwasu siarkowego. Trzecia, ocet. Czwarta, wodę morską. Piąta, pastę z korzeni. A ostatnia, dwie pomarańcze i cytrynę dziennie.
Wynik jest spektakularny. Już po sześciu dniach jeden z dwóch jedzących cytrusy zostaje uznany za zdolnego do służby. Drugi dochodzi do siebie tak dobrze, że powierza mu się opiekę nad pozostałymi chorymi. I to mimo że po sześciu dniach zabrakło owoców. To jedno z pierwszych doświadczeń porównawczych w historii medycyny.
Dowód, który śpi
W 1753 roku Lind publikuje swój wielki Traktat o szkorbucie. I co dalej? Prawie nic się nie dzieje. Przez dziesięciolecia flota nadal traci ludzi. Jak tak wyraźny dowód mógł spać tak długo?
Po pierwsze, sam Lind nie jest jasny. W jego traktacie cytrusy toną wśród innych tropów: wilgotne powietrze, złe trawienie, brak ruchu. Proponuje też, by przechowywać sok, długo go zagęszczając nad ogniem. Dziś wiemy, że witamina C źle znosi ciepło i powietrze.
Po drugie, konkurencja jest ostra. Inne środki mają swoich zwolenników: kapusta kiszona, brzeczka słodowa, ocet. Cytryny są drogie i szybko się psują. A przede wszystkim nikt nie wie, dlaczego działają. Witaminy odkryto dopiero ponad sto lat później. Bez wyjaśnienia dobry pomysł wygląda jak jeszcze jeden przesąd.
Czterdzieści dwa lata później
Potrzebny jest człowiek uparty: Gilbert Blane, lekarz floty. Naciska, argumentuje, nalega. W 1795 roku, rok po śmierci Linda, Admiralicja wreszcie nakazuje codzienną rację soku cytrynowego na swoich okrętach. Czterdzieści dwa lata po opublikowaniu traktatu. Czterdzieści osiem po doświadczeniu na Salisbury. W ciągu kilku lat szkorbut staje się w Royal Navy rzadkością.
Historia ma nawet ironiczny epilog. Później flota zastępuje cytryny śródziemnomorskie zielonymi limonkami z Antyli, uboższymi w witaminę C. Szkorbut wraca podczas niektórych wypraw. Stąd przydomek angielskich marynarzy: „limeys”.

Trzeba będzie poczekać do 1932 roku, by witaminę C wreszcie zidentyfikowano. Dziś wiemy, że przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego i prawidłowego tworzenia kolagenu. W Herba Barona w Paryżu spotykamy ją na wielu etykietach, bardzo daleko od wilgotnych ładowni XVIII wieku.
Czterdzieści dwa lata. Tyle czasu bywa potrzebne między dowodem a nawykiem. Historia cytryny nie jest historią odkrycia. To historia oczywistości, w którą uwierzono dopiero po pół wieku.