Strona główna › Podcast › Biały ryż, który wywoływał chorobę
Biały ryż, który wywoływał chorobę
Odcinek po francusku. Pełny tekst można przeczytać poniżej po polsku.

Tekst odcinka
Koniec XIX wieku, wyspa Jawa, w ówczesnych Holenderskich Indiach Wschodnich. W koszarach, szpitalach, więzieniach mężczyźni osuwają się na ziemię. Drętwieją im nogi, a potem odmawiają posłuszeństwa. Serce wpada w galop. Lekarze znają tę dolegliwość od dawna. Nosi dziwną nazwę: beri-beri.
Opowiada się, że słowo to pochodzi z jednego z języków południowej Azji i znaczy „nie mogę, nie mogę”. Pochodzenie jest sporne. Ale dobrze oddaje rozpacz tych, których to dotykało.
Batawia, w poszukiwaniu drobnoustroju
W 1886 roku Holandia wysyła na Jawę misję lekarską. Wśród jej członków jest młody lekarz wojskowy, Christiaan Eijkman. To czasy Pasteura: każda choroba musi mieć swój drobnoustrój. Eijkman zostaje na miejscu, by kierować małym laboratorium w Batawii, dzisiejszej Dżakarcie. Jego zadanie: znaleźć zarazek beri-beri.
Do swoich doświadczeń hoduje kury. I około 1890 roku następuje zwrot akcji: kury chorują. Chwieją się, tracą równowagę, mają paraliż bardzo podobny do beri-beri. Dla łowcy drobnoustrojów to dar losu. Być może wreszcie ma swój zarazek.
Śledztwo prowadzi do kuchni
Ale kilka miesięcy później, choć nikt nic nie zrobił, kury zdrowieją. Wszystkie. Eijkman prowadzi śledztwo, które prowadzi go… do kuchni. Przez miesiące jego kury karmiono resztkami gotowanego ryżu ze szpitala wojskowego. Białym, polerowanym ryżem, pozbawionym łuski. Potem nowy kucharz nie zgodził się, by wojskowy ryż karmił „cywilne” kury. Dostały ryż niepolerowany, wciąż otulony błonką. I wyzdrowiały.

Eijkman sprawdza. Ryż biały: kury chorują. Ryż pełnoziarnisty: zdrowieją. Dowód jest tu, przed jego oczami. A jednak najpierw wyciąga błędny wniosek. Wyobraża sobie, że biały ryż zawiera truciznę, a łuska odtrutkę.
To jego następca, Gerrit Grijns, w 1901 roku odwraca perspektywę. Biały ryż nie dostarcza czegoś złego. Brakuje mu czegoś niezbędnego. Dziś pomysł wydaje się prosty. W tamtych czasach był rewolucyjny: można zachorować nie z powodu tego, co się je, ale z powodu tego, czego brakuje na talerzu.
Słowo „witamina”
W 1912 roku w Londynie biochemik polskiego pochodzenia, Casimir Funk, próbuje wyodrębnić tę tajemniczą substancję z otrębów ryżowych. Proponuje słowo na określenie tych czynników życiowych: „witamina”, od „aminy życia”. Słowo obiegnie cały świat. W 1929 roku Eijkman otrzymuje Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny. A w 1936 roku Amerykanin Robert Williams zdoła zsyntetyzować tę substancję: tiaminę, naszą witaminę B1.

Oto paradoks tej historii. Postęp wymyślił maszyny do polerowania ryżu, by był biały, lśniący, dłużej się przechowywał. A to, co wyrzucano, ta cienka brązowa łuska, zawierało właśnie to, co najważniejsze. Pierwszym „suplementem” w historii był odpad z ryżu.
Dziś tiamina jest znana z tego, że przyczynia się do prawidłowego metabolizmu energetycznego, prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i prawidłowej czynności serca. Znajdziemy ją w pełnych ziarnach, roślinach strączkowych, wieprzowinie. W Herba Barona w Paryżu spotykamy ją na wielu etykietach, często w towarzystwie jej sióstr z grupy B.
Biały ryż był idealny. Biały, lśniący i prawie pusty. Trzeba było kur i upartego kucharza, by przypomnieć całkiem prostą prawdę: to, co najcenniejsze, bywa ukryte w tym, co się usuwa.