Strona główna › Podcast › Szpinak i przecinek
Szpinak i przecinek
Odcinek po francusku. Pełny tekst można przeczytać poniżej po polsku.

Tekst odcinka
Puszka otwiera się jednym uderzeniem pięści. Jednooki marynarz połyka zawartość jednym haustem. Jego bicepsy nadymają się jak balony. Znają Państwo Popeye'a. I na pewno znają Państwo zdanie, które mu towarzyszy, powtarzane pokoleniom dzieci: „Jedz szpinak, jest pełen żelaza”.
Legenda o przecinku
Istnieje nawet uczone wyjaśnienie, którą być może Państwu opowiadano. W XIX wieku niemiecki chemik, Emil von Wolff, miał zmierzyć zawartość żelaza w szpinaku. A przy przepisywaniu wyniku przesunął się przecinek. Trzy i pół miligrama zamieniło się w trzydzieści pięć. Dziesięć razy za dużo. Szpinak staje się mistrzem, Popeye go przejmuje i cały świat w to wierzy.
To historia idealna. Ma wszystko: uczonego, maleńki błąd, ogromne skutki. Opublikowano ją w 1981 roku w wielkim brytyjskim czasopiśmie medycznym, potem powtarzano w podręcznikach, na wykładach, w quizach. Służy nawet jako przykład na zajęciach z metodologii, by pokazać, jak ważne jest sprawdzanie źródeł.
Dochodzenie z 2010 roku
I dokładnie to zrobił w 2010 roku brytyjski kryminolog, Mike Sutton. Prześledził ślad, dokument po dokumencie. I nie znalazł żadnego przecinka. Żadnego śladu tego błędu przepisywania. Nawet słynnej weryfikacji z lat trzydziestych, która miała zdemaskować pomyłkę, nigdy nie udało mu się znaleźć.

Pierwsze pomiary rzeczywiście były błędne. Ale z innych, bardziej prozaicznych powodów. Próbki prawdopodobnie zanieczyszczone żelazem ze sprzętu laboratoryjnego. A przede wszystkim pomylono szpinak świeży z suszonym. Odejmijmy liściowi wodę, a pozostałe żelazo musi wydawać się dużo bardziej skoncentrowane. Zresztą te błędy poprawiono już pod koniec XIX wieku, na długo przed narodzinami Popeye'a.
A sam Popeye? W kadrze z 1932 roku jego twórca, Elzie Segar, każe mu powiedzieć, dlaczego je szpinak. Nie dla żelaza. Dla witaminy A. Dodatkowa ironia: szpinak nie zawiera witaminy A w ścisłym sensie, tylko beta-karoten, który organizm przekształca w witaminę A.
Wniosek: historia o przecinku to legenda o legendzie. Mit, który miał obalić mit i którego samego nigdy nie sprawdzono. Trudno o piękniejszy błąd z etykiety.
Co naprawdę wiemy
Co więc naprawdę wiemy? Szpinak zawiera żelazo, według tabel kilka miligramów na sto gramów. To przyzwoity wynik jak na warzywo. Nic wyjątkowego. A przede wszystkim nie każde żelazo jest równe. Żelazo z mięsa i ryb, tak zwane żelazo hemowe, wchłania się całkiem dobrze. Żelazo roślinne, niehemowe, znacznie gorzej. Szpinak dokłada jeszcze przeszkodę: kwas szczawiowy, który dodatkowo hamuje przechodzenie żelaza.

Jest całkiem prosty sposób. Witamina C zwiększa wchłanianie żelaza. Odrobina cytryny na szpinak, owoc na deser: żelazo roślinne na tym korzysta. A żelazo ma znaczenie: przyczynia się do prawidłowego tworzenia czerwonych krwinek i hemoglobiny oraz do prawidłowego transportu tlenu w organizmie.
W Herba Barona to niuans, który lubimy przypominać, czytając z Państwem etykietę: ilość żelaza się liczy, ale jego forma i to, co mu towarzyszy, liczą się tak samo.
Szpinak nigdy nie był mistrzem żelaza. A przecinek prawdopodobnie nigdy się nie przesunął. Ale ten podwójny błąd zostawia nam cenną lekcję: nawet znana historia zasługuje na sprawdzenie źródeł. Zwłaszcza gdy jest znana.