Home › Podcast › De wortel van de Engelse piloten
De wortel van de Engelse piloten
Aflevering in het Frans. De volledige tekst leest u hieronder in het Nederlands.

De tekst van de aflevering
Herfst 1940. Londen leeft onder de Blitz. Elke nacht steken Duitse bommenwerpers het Kanaal over, beschermd door het duister. Voor een jachtpiloot is ze in het donker vinden zoeken naar een speld in een hooiberg. Zonder maan. En toch begint een jonge piloot van de Royal Air Force ze neer te halen, de een na de ander, midden in de nacht.
De kranten grijpen zijn verhaal aan. Hij heet John Cunningham en krijgt een bijnaam: «Cat's Eyes», kattenogen. Zijn geheim, zo wordt het publiek uitgelegd? Hij eet enorme hoeveelheden wortels. Zijn ogen zouden daardoor in staat zijn de nacht te doorboren.
De radar in de neus van het vliegtuig
De waarheid ligt elders. Ze zit vastgeschroefd in de neus van zijn vliegtuig. Sinds kort hebben enkele Britse jagers een supergeheim toestel aan boord: een onderscheppingsradar voor in de lucht. In de nacht van 19 op 20 november 1940 schieten Cunningham en zijn bemanning, geleid door die radar en door hun operator, een Junkers 88-bommenwerper neer. Het is een van de allereerste overwinningen die dankzij een boordradar zijn behaald.

Die radar moet koste wat kost verborgen blijven. Dus vertelt men iets anders. Kattenogen. Wortels. Cunningham zelf zal later zeggen dat de bijnaam van het ministerie van Luchtvaart kwam, precies om de radar te verbergen. En hij zal er, met typisch Brits understatement, aan toevoegen dat alles veel eenvoudiger was geweest als de wortels echt hadden gewerkt.
Hebben de Duitsers erin geloofd? Dat is het zwakste deel van de legende. De historici die het onderwerp bestudeerd hebben, vonden geen enkel bewijs dat zij in de val zijn gelopen. Zij wisten ook hoe je radars maakt. Maar het verhaal had een ander publiek, veel ontvankelijker.
Dokter Wortel
Want in 1940 leeft Groot-Brittannië onder rantsoenering. Suiker, boter, vlees worden schaars. Wortels daarentegen zijn er in overvloed. Het ministerie van Voedselvoorziening, onder leiding van Lord Woolton, wil dat men er meer van eet. Affiches, recepten en zelfs een lachend personage, «Dokter Wortel». En een onweerlegbaar argument voor een bevolking die elke avond in de avondklok zit: wortels helpen u in het donker te zien.

De mythe is dus tweeledig. Aan de ene kant een militaire dekmantel. Aan de andere kant een voedingscampagne. En het geheel werkte zo goed dat het de oorlog overleefde, het einde van de geheimhouding rond de radar en meer dan tachtig jaar aan ontkenningen.
Wat er van waar is
Wat is er dan waar? De wortel dankt haar kleur aan bètacaroteen, een oranje pigment dat het lichaam naar behoefte omzet in vitamine A. En vitamine A draagt bij tot het behoud van een normaal gezichtsvermogen. Achter in het oog gebruikt het netvlies een pigment dat ervan afhangt, het pigment waarmee we zien als het licht afneemt. Men weet trouwens al lang dat een tekort aan vitamine A een slecht nachtzicht kan veroorzaken.
Maar hier is de nuance die de propaganda zorgvuldig vergat. Als uw inname al voldoende is, geeft meer wortels eten u geen kattenogen. Het lichaam zet om wat het nodig heeft, niet meer. Niemand is ooit nachtpiloot geworden dankzij een salade van geraspte wortel.
Bij Herba Barona, in Parijs, vindt u bètacaroteen op veel etiketten. We herinneren graag aan de echte rol ervan: een reserve aan vitamine A, geen nachtkijker.
De radar is al lang geen geheim meer. Hij heeft zijn musea, zijn boeken, zijn jubilea. De wortel behoudt intussen haar reputatie als nachtbril. Het bewijs dat een goede leugen vaak veel beter overleeft dan de waarheid die ze moest verbergen.