Ana sayfa › Podcast › Denizciler, limon ve 42 yıllık gecikme
Denizciler, limon ve 42 yıllık gecikme
Bölüm Fransızcadır. Tam metni aşağıda Türkçe olarak okuyabilirsiniz.

Bölümün metni
1740'ta bir İngiliz filosu dünya turu için İngiltere'den ayrılıyor. Gemilerde iki bine yakın adam var. Komodor George Anson yaklaşık dört yıl sonra döndüğünde, denizcilerinin yarısından fazlası ölmüş durumda. Düşman gülleleriyle değil. Büyük çoğunluğu bütün denizcilerin korktuğu bir hastalığın kurbanı olmuş: iskorbüt.
İskorbüt, uzun yolculukların kabusu. Taze meyve ve sebzesiz geçen birkaç haftanın ardından yorgunluk çöker. Diş etleri şişer ve kanar. Dişler oynar. Yıllar önce kapanmış eski yaralar yeniden açılır. Yüzyıllar boyunca bu hastalık dünyanın bütün donanmalarında yıkıma yol açıyor.
Salisbury deneyi
20 Mayıs 1747'de, HMS Salisbury gemisinde, İskoç bir gemi cerrahı, James Lind, yeni bir şey deniyor. İskorbütlü on iki denizci seçiyor, mümkün olduğunca birbirine benzeyen. Aynı ranza, aynı temel yemek. Ve onları altı çifte ayırıp altı farklı çare veriyor.

Bir çifte elma şarabı. Bir diğerine sülfürik asit bazlı bir iksir. Üçüncüye sirke. Dördüncüye deniz suyu. Beşinciye bir baharat ezmesi. Sonuncusuna ise günde iki portakal ve bir limon.
Sonuç çarpıcı. Daha altı gün sonra, narenciye yiyen iki adamdan biri göreve elverişli ilan ediliyor. Öteki öyle iyi toparlanıyor ki diğer hastalara bakmakla görevlendiriliyor. Üstelik meyveler altı gün sonra tükenmişti. Bu, tıp tarihinin ilk karşılaştırmalı deneylerinden biri.
Uyuyan bir kanıt
1753'te Lind büyük İskorbüt Risalesi'ni yayımlıyor. Ve sonra? Neredeyse hiçbir şey olmuyor. Onlarca yıl boyunca donanma adam kaybetmeyi sürdürüyor. Bu denli net bir kanıt nasıl bu kadar uzun uyuyabildi?
Önce, Lind'in kendisi net değil. Risalesinde narenciye, diğer ipuçlarının arasında kayboluyor: nemli hava, kötü sindirim, hareketsizlik. Ayrıca suyu uzun süre ateşte yoğunlaştırarak saklamayı öneriyor. Bugün C vitamininin ısıya ve havaya pek dayanmadığını biliyoruz.
Sonra rekabet sert. Başka çarelerin de taraftarları var: lahana turşusu, malt şırası, sirke. Limonlar pahalı ve çabuk bozuluyor. Ve en önemlisi, kimse neden işe yaradıklarını bilmiyor. Vitaminler ancak bir yüzyıldan fazla sonra keşfedilecek. Bir açıklama olmadan, iyi bir fikir diğerleri arasında bir batıl inanç gibi görünüyor.
Kırk iki yıl sonra
İnatçı bir adam gerekiyor: filonun hekimi Gilbert Blane. İtiyor, tartışıyor, ısrar ediyor. 1795'te, Lind'in ölümünden bir yıl sonra, Amirallik sonunda gemilerinde günlük bir limon suyu payı emrediyor. Risalenin yayımından kırk iki yıl sonra. Salisbury deneyinden kırk sekiz yıl sonra. Birkaç yıl içinde iskorbüt Kraliyet Donanması'nda nadir hâle geliyor.
Hikâyenin ironik bir sonu bile var. Sonradan donanma Akdeniz limonlarını, C vitamini bakımından daha fakir olan Antiller'in misket limonlarıyla değiştiriyor. İskorbüt bazı seferlerde yeniden ortaya çıkıyor. İngiliz denizcilere takılan “limeys” lakabı buradan geliyor.

C vitamininin sonunda tanımlanması için 1932'yi beklemek gerekecek. Bugün onun bağışıklık sisteminin normal işleyişine ve kolajenin normal oluşumuna katkıda bulunduğunu biliyoruz. Paris'teki Herba Barona'da onu birçok etiketin üzerinde görüyoruz, 18. yüzyılın nemli ambarlarından çok uzakta.
Kırk iki yıl. Bir kanıtla bir alışkanlık arasında bazen gereken süre. Limonun hikâyesi bir keşfin hikâyesi değil. Bir apaçık gerçeğe inanmak için yarım yüzyıl gerektiğinin hikâyesi.