Ana sayfa › Podcast › Hasta eden beyaz pirinç
Hasta eden beyaz pirinç
Bölüm Fransızcadır. Tam metni aşağıda Türkçe olarak okuyabilirsiniz.

Bölümün metni
19. yüzyılın sonu, Java adasında, o dönemin adıyla Hollanda Doğu Hint Adaları'nda. Kışlalarda, hastanelerde, hapishanelerde adamlar yığılıp kalıyor. Bacakları önce uyuşuyor, sonra onları taşımayı reddediyor. Kalp çarpıntıya geçiyor. Doktorlar bu hastalığı çoktan tanıyor. Garip bir adı var: beriberi.
Anlatıldığına göre sözcük Güney Asya'da konuşulan bir dilden gelirmiş ve “yapamıyorum, yapamıyorum” anlamına gelirmiş. Kökeni tartışmalı. Ama hastalığa yakalananların çaresizliğini iyi anlatıyor.
Batavya, bir mikrop arayışı
1886'da Hollanda, Java'ya bir tıbbi heyet gönderiyor. Üyeleri arasında genç bir asker doktor var: Christiaan Eijkman. Pasteur çağındayız: her hastalığın bir mikrobu olmalı. Eijkman bölgede kalıp bugünkü Cakarta olan Batavya'daki küçük bir laboratuvarı yönetiyor. Görevi: beriberinin etkenini bulmak.
Deneyleri için tavuk yetiştiriyor. Ve 1890 civarında sürpriz: tavuklar hastalanıyor. Sendeliyor, dengelerini kaybediyor, beriberiye çok benzeyen bir felç belirtisi gösteriyor. Bir mikrop avcısı için bu bir fırsat. Belki de sonunda etkeni yakalamış.
Soruşturma mutfağa uzanıyor
Ama birkaç ay sonra, kimse bir şey yapmadan, tavuklar iyileşiyor. Hepsi. Eijkman soruşturuyor ve soruşturma onu… mutfağa götürüyor. Aylar boyunca tavukları askerî hastanenin artık pişmiş pirinciyle beslenmişti. Parlatılmış, kabuğundan arındırılmış beyaz pirinç. Sonra yeni bir aşçı, ordunun pirincinin “sivil” tavukları beslemesine izin vermedi. Onlara parlatılmamış, hâlâ zarına sarılı pirinç verildi. Ve tavuklar düzeldi.

Eijkman doğruluyor. Beyaz pirinç: tavuklar hastalanıyor. Esmer pirinç: düzeliyorlar. Kanıt gözünün önünde. Yine de önce yanlış sonuca varıyor. Beyaz pirincin bir zehir içerdiğini, kabuğun ise panzehirini barındırdığını düşünüyor.
Perspektifi 1901'de tersine çeviren, halefi Gerrit Grijns oluyor. Beyaz pirinç kötü bir şey getirmiyor. Ondan vazgeçilmez bir şey eksik. Bu fikir bugün basit görünüyor. O zaman devrimciydi: hastalanmak yenen şeyden değil, tabakta eksik olan şeyden de kaynaklanabilir.
“Vitamin” sözcüğü
1912'de Londra'da Polonya kökenli bir biyokimyager, Casimir Funk, bu gizemli maddeyi pirinç kepeğinden ayırmaya çalışıyor. Bu yaşamsal faktörleri anlatmak için bir sözcük öneriyor: “vitamin”, yani “yaşamın amini”. Sözcük dünyayı dolaşacak. 1929'da Eijkman Nobel Tıp Ödülü'nü alıyor. 1936'da ise Amerikalı Robert Williams maddeyi sentezlemeyi başarıyor: tiamin, yani B1 vitaminimiz.

İşte bu hikâyenin paradoksu. İlerleme, pirinci beyaz, parlak ve daha uzun saklanır kılmak için parlatma makineleri icat etmişti. Ve atılan şey, o ince kahverengi kabuk, tam da esas olanı içeriyordu. Bu hikâyenin ilk “takviyesi” pirincin atığıydı.
Bugün tiaminin normal enerji metabolizmasına, sinir sisteminin normal işleyişine ve normal kalp fonksiyonuna katkıda bulunduğu biliniyor. Tam tahıllarda, baklagillerde, domuz etinde bulunur. Paris'teki Herba Barona'da onu birçok etiketin üzerinde, çoğu zaman B grubundaki kız kardeşleriyle birlikte görüyoruz.
Beyaz pirinç mükemmeldi. Beyaz, parlak ve neredeyse bomboş. Çok basit bir gerçeği hatırlatmak için tavuklar ve inatçı bir aşçı gerekti: en değerli olan bazen çıkarıp attığımız şeyin içinde saklıdır.