Ana sayfa › Podcast › Şişedeki güneş
Şişedeki güneş
Bölüm Fransızcadır. Tam metni aşağıda Türkçe olarak okuyabilirsiniz.

Bölümün metni
20. yüzyılın başında Londra. Kömür dumanı cepheleri karartıyor, gökyüzü haftalarca gri kalıyor ve işçi mahallelerinin dar sokaklarında güneş kaldırıma zar zor değiyor. Orada oynayan çocuklara bakın. Çoğunun bacakları yay gibi. Sırtları kamburlaşmış. Bilekleri kalın. Avrupa'nın her yerinde bunun bir adı var: İngiliz hastalığı.
Üç yüzyıllık bilmece
Bilimsel adı raşitizm. Çocuğun kemikleri yumuşak kalır ve kendi ağırlığı altında bükülür. Hastalık yeni değil: 1645'te bir İngiliz tıp öğrencisi, Daniel Whistler, tezini zaten “halkın rickets dediği bir İngiliz çocukları hastalığı”na ayırmıştı. Yaklaşık üç yüzyıl boyunca kimse nereden geldiğini anlayamadı.
İlk ipucu 1890'da geliyor. Britanyalı bir misyoner doktor, Theobald Palm, rahatsız edici bir gözlem yapıyor. Yoksul ama güneşli ülkelerde raşitizm nadir. Dumanlı İngiliz sanayi kentlerinde ise her yerde. Vardığı sonuç tek sözcük: güneş. Neredeyse kimse onu dinlemiyor.
Güneş tabağa karşı
Birinci Dünya Savaşı'nın sonunu beklemek gerekiyor. 1919'da Berlin'de bir çocuk doktoru, Kurt Huldschinsky, raşitik çocukları ultraviyole yayan bir cıva buharlı lambanın altına yerleştiriyor. Röntgenlerde, hafta hafta, kemikler yeniden kireçleniyor. Işık tek başına, başka hiçbir şeyin yapamadığını yapıyor.

Aynı yıl Büyük Britanya'da Edward Mellanby bambaşka bir deney yürütüyor. Köpekleri içeride, çoğunlukla yulafla besleyerek tutuyor. Köpekler raşitik oluyor. Onlara, korkunç kokulu bu eski çare olan morina karaciğeri yağını veriyor: raşitizm yerleşmiyor. Ona göre durum açık, anahtar tabağın içinde. Ve o zamana kadar bilinen A vitaminini düşünüyor.
Böylece iki kamp karşı karşıya geliyor. Bir yanda güneşçiler. Öbür yanda beslenmeciler. İkisinin de kanıtları var. Ve hiçbiri ötekinin kanıtlarını anlamıyor.
1922'de Amerika Birleşik Devletleri'nde Elmer McCollum tartışmanın bir kısmını çözüyor. Morina karaciğeri yağındaki A vitaminini yok ediyor. Buna rağmen yağ, raşitizme karşı etkisini tümüyle koruyor. Demek ki içinde başka bir şey var. Dördüncü bir vitamin. Ona, sadece, D vitamini adı veriliyor.
İki taraf da haklıydı
Sonra 1924'te iki Amerikan laboratuvarı, Harry Steenbock'unki ve Alfred Hess'inki, besinleri ultraviyoleye maruz bırakarak onlara aynı gücü kazandırmanın mümkün olduğunu gösteriyor. Bulmaca sonunda tamamlanıyor. İki kamp da haklıymış. Güneşin altında cilt D vitamini üretir. Morina karaciğeri ise onu depolar. Yağ, kelimenin tam anlamıyla şişedeki güneşti.

Londra'da uygulamaya geçiliyor. 1920'lerin ortasında “yapay ışık” klinikleri açılıyor. Kısa pantolonlu, burunlarında küçük siyah gözlükler olan çocuklar, haftada üç seans, büyük karbon ark lambalarının çevresinde daire hâlinde oturuyor. Reçeteyle güneş, hemşireler eliyle dağıtılıyor.
Bugün D vitamini aynı çifte kaynağını koruyor: güneşin altındaki cilt ve yağlı balıklar gibi bazı besinler. Kemiklerin normal yapısının korunmasına ve kalsiyumun normal emilimine katkıda bulunur. Paris göğünün altında ise yılın büyük bir bölümünde güneş, cildin bunu fazla üretmesi için çok alçakta. Paris'teki mağazamızda onu tanıtırken nereden geldiğini anlatmayı seviyoruz: Londra'nın gri göğünden ve bir ark lambasından.
Şişedeki güneş bir reklamcı sloganı değil. Doktorların yaklaşık üç yüzyıl boyunca aradığı şey bu: bir ışık demetini bir kaşığın içine kapatmak.