Ana sayfa › Podcast › Ispanak ve virgül
Ispanak ve virgül
Bölüm Fransızcadır. Tam metni aşağıda Türkçe olarak okuyabilirsiniz.

Bölümün metni
Bir konserve kutusu yumrukla açılır. Tek gözlü bir denizci içindekini tek hamlede yutar. Pazıları balon gibi şişer. Temel Reis'i tanıyorsunuz. Ve onunla birlikte gelen cümleyi de muhtemelen biliyorsunuz, nesillerce çocuğa tekrarlandı: “Ispanağını ye, içi demir dolu.”
Virgül efsanesi
Hatta size anlatılmış olabilecek bilgiççe bir açıklama bile var. 19. yüzyılda Alman bir kimyager, Emil von Wolff, ıspanaktaki demiri ölçmüş. Sonucu kopyalarken de bir virgül yer değiştirmiş. Üç virgül beş miligram, otuz beşe dönüşmüş. On kat fazla. Ispanak bir şampiyona dönüşmüş, Temel Reis onu sahiplenmiş ve bütün dünya buna inanmış.
Mükemmel bir hikâye. Her şey var: bir bilim insanı, minicik bir hata, kocaman sonuçlar. 1981'de önde gelen bir İngiliz tıp dergisinde yayımlandı, sonra ders kitaplarına, konferanslara, bilgi yarışmalarına taşındı. Hatta yöntem derslerinde kaynakları doğrulamanın önemini göstermek için örnek olarak bile kullanılıyor.
2010 soruşturması
Ve tam da bunu 2010'da İngiliz bir kriminolog, Mike Sutton yaptı. İzi belge belge sürdü. Ve hiçbir virgül bulamadı. Böyle bir kopyalama hatasının hiçbir izi yok. Hatayı ortaya çıkardığı söylenen 1930'lar kontrolüne bile hiçbir zaman ulaşamadı.

İlk ölçümler yine de yanlıştı. Ama başka, daha sıradan nedenlerle. Örnekler büyük olasılıkla laboratuvar gereçlerinin demiriyle kirlenmişti. Ve en önemlisi, taze ıspanakla kurutulmuş ıspanak birbirine karıştırılmıştı. Bir yapraktan suyu çıkarın, geriye kalan demir kaçınılmaz olarak çok daha yoğun görünür. Üstelik bu hatalar 19. yüzyılın sonunda, Temel Reis doğmadan çok önce düzeltilmişti.
Peki tam da Temel Reis? 1932'de çizilmiş bir sayfada yaratıcısı Elzie Segar, ona ıspanağı neden yediğini söyletiyor. Demir için değil. A vitamini için. Ek bir ironi: ıspanak tam anlamıyla A vitamini içermez, vücudun A vitaminine dönüştürdüğü beta-karoten içerir.
Sonuç: virgül hikâyesi, bir efsane üzerine kurulmuş bir efsane. Bir mitin çürütülmesi için anlatılan, ama kendisi hiç doğrulanmamış bir mit. Daha güzel bir etiket hatası hayal edilemezdi.
Gerçekten bildiğimiz şey
Peki gerçekten ne biliyoruz? Ispanak demir içerir, tablolara göre yüz gramda birkaç miligram. Bir sebze için saygın bir rakam. Olağanüstü değil. Üstelik her demir aynı değildir. Et ve balıktaki demir, yani hem demiri, oldukça iyi emilir. Bitkilerdeki demir, yani hem olmayan demir, çok daha az. Ispanak bir engel daha ekler: oksalik asit, demirin geçişini bir kez daha yavaşlatır.

Çok basit bir çare var. C vitamini demirin emilimini artırır. Ispanağınızın üzerine biraz limon, tatlı olarak bir meyve: bitkisel demir bundan yararlanır. Demir ise önemlidir: alyuvarların ve hemoglobinin normal oluşumuna ve oksijenin vücutta normal taşınmasına katkıda bulunur.
Herba Barona'da bir etiketi sizinle birlikte okurken hatırlatmayı sevdiğimiz incelik bu: demirin miktarı önemlidir, ama biçimi ve yanında gelenler de en az o kadar önemlidir.
Ispanak hiçbir zaman demir şampiyonu olmadı. Ve virgül büyük olasılıkla hiç yer değiştirmedi. Ama bu çifte hata bize değerli bir ders bırakıyor: ünlü bir hikâye bile kaynaklarının doğrulanmasını hak eder. Özellikle ünlüyse.