Home › Podcast › De zeelieden, de citroen en 42 jaar achterstand
De zeelieden, de citroen en 42 jaar achterstand
Aflevering in het Frans. De volledige tekst leest u hieronder in het Nederlands.

De tekst van de aflevering
In 1740 verlaat een Brits eskader Engeland om de wereld rond te varen. Bijna tweeduizend man aan boord. Wanneer commodore George Anson bijna vier jaar later terugkeert, is meer dan de helft van zijn zeelieden dood. Niet door vijandelijke kogels. Het overgrote deel is meegesleurd door een kwaal waar alle zeelieden voor vrezen: scheurbuik.
Scheurbuik is de nachtmerrie van de lange overtochten. Na enkele weken zonder vers fruit of verse groenten treedt vermoeidheid op. Het tandvlees zwelt op en bloedt. De tanden worden los. Oude littekens, jaren geleden gesloten, gaan weer open. Eeuwenlang richt deze kwaal verwoestingen aan in alle marines ter wereld.
Het experiment op de Salisbury
Op 20 mei 1747, aan boord van het schip HMS Salisbury, probeert een Schotse scheepschirurg, James Lind, iets nieuws. Hij kiest twaalf zeelieden met scheurbuik uit, zo gelijk mogelijk. Zelfde kooi, zelfde basisvoeding. En hij verdeelt hen in zes paren, met zes verschillende middelen.

Eén paar krijgt cider. Een ander een elixir op basis van zwavelzuur. Het derde azijn. Het vierde zeewater. Het vijfde een kruidenpasta. En het laatste twee sinaasappels en een citroen per dag.
Het resultaat is spectaculair. Al na zes dagen wordt een van de twee zeelieden die citrusvruchten kregen geschikt verklaard voor dienst. De tweede herstelt zo goed dat men hem de zorg voor de andere zieken toevertrouwt. En dat terwijl het fruit na zes dagen op was. Het is een van de eerste vergelijkende experimenten uit de geschiedenis van de geneeskunde.
Een bewijs dat slaapt
In 1753 publiceert Lind zijn grote Verhandeling over scheurbuik. En dan? Er gebeurt bijna niets. Tientallen jaren blijft de marine mannen verliezen. Hoe kon een zo helder bewijs zo lang blijven slapen?
Ten eerste is Lind zelf niet duidelijk. In zijn verhandeling verdrinken de citrusvruchten tussen andere sporen: vochtige lucht, slechte spijsvertering, gebrek aan beweging. Hij stelt ook voor het sap te bewaren door het lang op het vuur in te dikken. Tegenwoordig weten we dat vitamine C slecht bestand is tegen hitte en lucht.
Daarnaast is de concurrentie hard. Andere middelen hebben hun voorstanders: zuurkool, moutwort, azijn. Citroenen zijn duur en bederven snel. En vooral: niemand weet waarom ze werken. Vitamines zullen pas ruim een eeuw later ontdekt worden. Zonder verklaring lijkt een goed idee op een bijgeloof tussen andere.
Tweeënveertig jaar later
Er is een volhardende man nodig: Gilbert Blane, arts van de vloot. Hij dringt aan, voert argumenten aan, geeft niet op. In 1795, een jaar na de dood van Lind, gelast de Admiraliteit eindelijk een dagelijkse portie citroensap op haar schepen. Tweeënveertig jaar na de publicatie van de verhandeling. Achtenveertig jaar na het experiment op de Salisbury. Binnen enkele jaren wordt scheurbuik zeldzaam in de Royal Navy.
Het verhaal heeft zelfs een ironisch naspel. Later vervangt de marine de citroenen uit het Middellandse Zeegebied door groene limoenen uit de Antillen, die minder vitamine C bevatten. Op sommige expedities duikt scheurbuik weer op. Vandaar de bijnaam van de Engelse zeelieden: de «limeys».

Pas in 1932 wordt vitamine C eindelijk geïdentificeerd. Tegenwoordig weten we dat ze bijdraagt tot de normale werking van het immuunsysteem en tot de normale vorming van collageen. Bij Herba Barona, in Parijs, vindt u haar op veel etiketten, ver weg van de vochtige ruimen uit de achttiende eeuw.
Tweeënveertig jaar. De tijd die het soms kost tussen een bewijs en een gewoonte. Het verhaal van de citroen is niet dat van een ontdekking. Het is dat van een vanzelfsprekendheid waar men een halve eeuw over deed om te geloven.