Home › Podcast › De witte rijst die ziek maakte
De witte rijst die ziek maakte
Aflevering in het Frans. De volledige tekst leest u hieronder in het Nederlands.

De tekst van de aflevering
Eind negentiende eeuw, op het eiland Java, in wat men toen Nederlands-Indië noemt. In de kazernes, ziekenhuizen, gevangenissen storten mannen in. Hun benen worden gevoelloos en weigeren hen daarna te dragen. Het hart racet. De artsen kennen deze kwaal al lang. Ze heeft een vreemde naam: beriberi.
Men zegt dat het woord afkomstig zou zijn uit een Zuid-Aziatische taal en «ik kan niet, ik kan niet» zou betekenen. De herkomst is omstreden. Maar het zegt veel over de wanhoop van wie erdoor getroffen werd.
Batavia, op zoek naar een microbe
In 1886 stuurt Nederland een medische missie naar Java. Onder de leden een jonge militaire arts, Christiaan Eijkman. We zitten in het tijdperk van Pasteur: elke ziekte moet haar microbe hebben. Eijkman blijft ter plaatse om een klein laboratorium in Batavia, het huidige Jakarta, te leiden. Zijn opdracht: de ziektekiem van beriberi vinden.
Voor zijn experimenten fokt hij kippen. En rond 1890 volgt een plotselinge wending: de kippen worden ziek. Ze waggelen, verliezen hun evenwicht, vertonen een verlamming die sterk op beriberi lijkt. Voor een microbenjager is dat een buitenkansje. Misschien heeft hij eindelijk zijn kiem.
Het onderzoek leidt naar de keuken
Maar enkele maanden later, zonder dat iemand iets gedaan heeft, herstellen de kippen. Allemaal. Eijkman gaat op onderzoek uit en dat brengt hem… in de keuken. Maandenlang waren zijn kippen gevoed met de overgebleven gekookte rijst van het militair hospitaal. Witte, gepolijste rijst, ontdaan van haar vlies. Daarna weigerde een nieuwe kok dat de rijst van het leger «burgerkippen» voedde. Men gaf hun ongepolijste rijst, nog in zijn vliesje. En ze herstelden.

Eijkman controleert het. Witte rijst: de kippen worden ziek. Bruine rijst: ze herstellen. Het bewijs ligt er, vlak voor zijn ogen. Toch trekt hij er eerst de verkeerde conclusie uit. Hij denkt dat witte rijst een gif bevat en dat het vlies het tegengif herbergt.
Het is zijn opvolger, Gerrit Grijns, die in 1901 het perspectief omkeert. Witte rijst brengt niets schadelijks mee. Er ontbreekt iets onmisbaars aan. Het idee lijkt tegenwoordig eenvoudig. In die tijd is het revolutionair: je kunt ziek worden niet door wat je eet, maar door wat er op je bord ontbreekt.
Het woord «vitamine»
In 1912 probeert in Londen een biochemicus van Poolse afkomst, Casimir Funk, die mysterieuze stof te isoleren uit rijstzemelen. Hij stelt een woord voor om deze vitale factoren aan te duiden: «vitamine», voor «amine van het leven». Het woord zal de hele wereld rondgaan. In 1929 ontvangt Eijkman de Nobelprijs voor Geneeskunde. En in 1936 slaagt de Amerikaan Robert Williams erin de stof te synthetiseren: thiamine, onze vitamine B1.

Dat is de paradox van dit verhaal. De vooruitgang had rijstpoetsmachines uitgevonden om rijst wit, glanzend en langer houdbaar te maken. En wat men weggooide, dat dunne bruine vlies, bevatte juist het belangrijkste. Het eerste «supplement» uit de geschiedenis was het afval van de rijst.
Tegenwoordig staat thiamine bekend om haar bijdrage aan een normaal energiemetabolisme, aan de normale werking van het zenuwstelsel en aan een normale hartfunctie. U vindt haar in volkoren granen, peulvruchten, varkensvlees. Bij Herba Barona, in Parijs, komen we haar op veel etiketten tegen, vaak in gezelschap van haar zussen uit de B-groep.
De witte rijst was perfect. Wit, glanzend en bijna leeg. Er waren kippen en een koppige kok nodig om een heel eenvoudige waarheid in herinnering te brengen: het kostbaarste zit soms verborgen in wat men weghaalt.