Het molecuul ontdekt in een runderhart

De tekst van de aflevering

Welkom bij Herba Barona, winkel voor voedingssupplementen in Parijs. Elke aflevering vertelt het verhaal van een product dat we slecht kennen, en u gaat naar huis met één ding om te onthouden. Vandaag: het co-enzym Q tien.

1957, Universiteit van Wisconsin

Negentienhonderdzevenenvijftig. Universiteit van Wisconsin, Verenigde Staten. Een onderzoeker die Frederick Crane heet, brengt zijn dagen gebogen over runderharten door.

Dat is geen gril van een slager. Crane bestudeert energie, en hij weet dat het hart het meest energieverslindende orgaan is dat er bestaat — een spier die zonder pauze klopt, van de geboorte tot de laatste adem. Als er een sleutelmolecuul van de energie bestaat, dan verbergt het zich daar. En op een dag isoleert hij, in zijn extracten van mitochondriën uit runderhart, kleine oranjegele kristallen. Een onbekende stof.

Ubiquinon, overal aanwezig

Ze zal een geleerdennaam krijgen: ubiquinon. Van «ubiquitair» — overal aanwezig. Want dat zal men snel doorhebben: dit molecuul zit in al uw cellen, zonder uitzondering. U kent het onder zijn artiestennaam: co-enzym Q tien.

De veerman van de centrale

Waarvoor dient dit molecuul dan? Denk terug aan de waterval met kleine molentjes — die keten, binnen in de mitochondriën, waar de energie uit voeding trede na trede afdaalt om ATP te worden, de energiemunt van het lichaam. Tussen de molentjes moet iemand de elektronen overzetten. Die vervoerder, dat is zij. Het co-enzym Q tien is de veerman van de centrale: het neemt de elektronen aan de ene kant op, levert ze aan de andere kant af, en begint opnieuw, duizenden keren per seconde. Zonder veerman valt de waterval stil — hoe groot de molentjes ook zijn.

En dat is niet haar enige talent. Tussen twee leveringen door speelt het co-enzym Q tien ook voor brandweerman: het is een antioxidant, een van die welke de befaamde vonken doven — de vrije radicalen — die een draaiende centrale onvermijdelijk produceert.

Een productie die afneemt

Het interessantste is dat uw lichaam het zelf kan maken. Het heeft het nooit op het bord hoeven te zoeken: het produceert het, cel na cel, naargelang zijn noden. Maar er is een «maar». Die eigen productie volgt een curve waar niemand graag naar kijkt: ze piekt rond de twintig… en neemt dan af, rustig, decennium na decennium. Het hart van een oudere persoon bevat duidelijk minder co-enzym Q tien dan dat van een jonge volwassene. De centrale staat er nog. Maar de veerman wordt zeldzamer.

Ubiquinon of ubiquinol

Dat is wat dit molecuul zo populair heeft gemaakt in de wereld van de voedingssupplementen: het bestaat in de zogenaamde ubiquinonversie, de historische vorm, en in de ubiquinolversie, de zogenaamde «gereduceerde» vorm, al klaar voor gebruik. Twee gezichten van hetzelfde molecuul, dat van de oranje kristallen uit Wisconsin.

Zeventig jaar bijna op de dag na zijn ontdekking is het co-enzym Q tien waarschijnlijk het beroemdste van de mitochondriale moleculen. Niet slecht, voor een stof die uit een runderhart is opgediept.

Zo zie je maar: de grote energieverhalen beginnen zelden waar je ze verwacht.

Dit was een aflevering van de podcast Herba Barona, opgenomen in Parijs. Tot binnenkort.