Het molecuul dat uit de ruimte kwam

De tekst van de aflevering

Welkom bij Herba Barona, winkel voor voedingssupplementen in Parijs. Elke aflevering vertelt het verhaal van een product dat we slecht kennen, en u gaat naar huis met één ding om te onthouden. Vandaag: de PQQ.

Een vreemd curriculum

Van alle moleculen waarover we het in deze podcast hebben, heeft die van vandaag het vreemdste curriculum. Men heeft haar gevonden in bacteriën. Men heeft haar gevonden in moedermelk. En men heeft er gedetecteerd… in interstellair stof.

Ze heet pyrrolochinolinechinon. Niemand kan dat twee keer na elkaar uitspreken, dus zegt iedereen: PQQ.

Van bacteriën tot sterren

Haar verhaal begint eind jaren zestig, wanneer onderzoekers die bacteriën bestuderen op een onbekende cofactor stuiten — een klein werktuigmolecuul, onmisbaar voor de werking van sommige van hun enzymen. Niets bijzonders, denken ze. Dan worden de analyses fijner, en duikt PQQ overal op: in planten, in fruit — kiwi bevat het, peterselie ook —, in groene thee, in cacao… en dus zelfs in sterrenstof dat door astrochemici werd onderzocht. Een versterkt, zeer stabiel molecuul, dat de kosmos lijkt te doorkruisen zonder schade op te lopen.

De geboorte van nieuwe centrales

Maar wat PQQ beroemd heeft gemaakt, is iets anders. Dat is de dag waarop onderzoekers haar band opmerkten met een verschijnsel waarover we het in de aflevering over sport hadden: de mitochondriale biogenese. De geboorte van nieuwe mitochondriën.

Kleine opfrissing. Uw mitochondriën, de energiecentrales van uw cellen, zijn niet eens en voor altijd geïnstalleerd. Ze leven, ze verouderen, ze worden afgebroken en vervangen. Uw lichaam stuurt die permanente werf aan met moleculaire schakelaars — dirigenten die het signaal geven: «Bouw nieuwe centrales.» Uithoudingsinspanning drukt op die schakelaars. Bepaalde fasen van voedingssoberheid ook. En PQQ interesseert de onderzoekers precies om haar interacties met die signaalwegen — die commandokringen van de mitochondriale vernieuwing. Daarom duikt haar naam in wetenschappelijke publicaties zo vaak op naast het woord «mitochondriën».

Een molecuul dat incasseert

Nog een karaktertrek: PQQ incasseert. Ze is een molecuul van een opmerkelijke stabiliteit tegenover oxidatie — waar andere antioxidanten zich bij één enkel gebruik opofferen, kan zij de cycli aaneenrijgen, gerecycleerd worden en er weer tegenaan gaan. Een soort moleculaire marathonloopster. Je begrijpt dat ze in de ruimte overleeft.

Waar onze inname vandaan komt

Wij, mensen, kunnen haar niet maken. Onze inname komt uit de voeding — die befaamde kiwi's, de peterselie, de groene thee, de cacao, in minuscule doses — en, sinds enkele jaren, uit de voedingssupplementen, waar ze vaak in duo verschijnt met het co-enzym Q tien: de specialiste van de vernieuwing van de centrales, samen met de veerman van elektronen die ze doet draaien. Op papier vullen die twee elkaar mooi aan.

Een molecuul geboren bij de bacteriën, aanwezig in de melk van moeders, teruggevonden in het stof van de sterren, en dat zich uitnodigt in het gesprek over onze energiecentrales.

Er moest wel een aflevering komen om haar voor te stellen. Ze was van ver gekomen.

Dit was een aflevering van de podcast Herba Barona, opgenomen in Parijs. Tot binnenkort.